KOBİ, Yapay Zeka ve AI Vergisi

Yapay Zeka (AI) araçları ve bunların getirdiği muazzam değişimi son 3-4 yıldır hep beraber yaşıyoruz. Son 1 yıldır artık iyice dozu artan ve hayatın her alanında yer alan bu gelişme ile birlikte ekonomik tarafta dikkatimi çeken bir durum oldu. Yakın zaman önce Bloomberg’in yaptığı bir araştırmaya göre KOBİ’ler artık (Büyük ve Holding şirketleri zaten bunu yapıyordu fakat KOBİ’lerde bu daha yeni yeni oluşmaya başladı) giriş seviyesi çalışan alımlarını gittikçe azaltmış ve hatta bazı sektörlerde tamamen bitirerek AI tabanlı çözümlere geçmiş durumdalarmış.

Bu ilk başta mantıklı ve ekonomik olarak firma için çok mantıklı gözükse de uzun vadeli olarak aşırı problemli bir durum diye düşünüyorum. Bunun sebepleri sırası ile şöyle:

Yetkinlik

Giriş seviyesi çalışanlar genel olarak geleceğin yöneticilerini veya yeni KOBİ şirketlerinin sahiplerini oluşturur. Bu süreçte öğrendikleri ile kendi şirketlerini geliştirir ve sonrasında en önemli hareketlerden biri olan girişimciliğe atılır ve KOBİ sınıfına giren şirketlerini oluşturarak yeni ekonomik alan yaratırlar. Fakat bu grup artık iş bulamaz ise doğal olarak uzun vadede yeni KOBİ şirketi ortaya çıkması zorlaşacak ve yönetici sıkıntısı baş gösterecek; bu da büyük şirketlerin daha da tekel haline gelmesine ve artık alternatifsiz bir ekonomik duruma sebebiyet verecek.

Diğer yandan AI ile birlikte herkesin doğal bir “girişimci” olduğunu da söylemek mümkün fakat bence bu durum şu an için böyle; AI ile ortaya çıkartılan ürünlerin çok büyük çoğunluğu “ölü internet teorisini” teori olmaktan öteye götürmek dışında bir ekonomik değer yaratmaz iken, kaynakların kullanımı sebebiyle Dünya açısından olumsuz fakat bu süreçte yarattıkları “hype” ile büyük şirketlerin ekonomileri açısından inanılmaz büyük bir değer yaratıyorlar. Aynı zamanda bir ürün çıkartmanın zorluğu, daha da önemlisi artık herkesin ürün çıkartabildiği yerde farklılaşmanın ancak reklam veya içerik üreticisi şeklinde bir iletişimle olabileceği görülüyor. Reklam ve içerik üretiminde kazanan yine Google ve Meta başta olmak üzere yine büyük çaplı teknolojik tekeller oluyor. Aynı zamanda bu süreçte kullanılan AI sistemleri artık vazgeçilemez hale geliyor ki bu da bizi ikinci sebebe götürüyor.

Bağımlılık

Giriş seviye çalışanların AI ile değiştirilmesi KOBİ’leri artık “yetkin herhangi bir insan” ile çalışmaktan çıkartarak AI altyapısını sağlayan birkaç firmadan birine bağımlı hale getiriyor. Yani aslında her zaman şirketi büyütme, küçültme veya çalışanları değiştirme gibi çok daha özgür bir alandan; adeta vergi vermek gibi stabil ve bağımlı bir “AI sağlayıcısı ile çalışma” durumu alanına geçiş yapılıyor. Buna tabir yerindeyse “AI Vergisi” diyebileceğimiz (ki bu tanımı kullanılan donanımlar ve doğal kaynaklar sebebiyle devletlerin gerçekten vergilendirebileceği bir alan olarak da düşünmek gerekebilir ileride) bir konsept yaratıyor ve bu vergi devlet yerine bağımlı olunan firma tarafından tahsil ediliyor. Şu anda OpenAI ile çalışan bir firma “istediğim zaman Antrophic ile çalışabilirim” şeklinde düşünebilir fakat bunun şu an herhangi bir ülkede çalışırken vergi vermek ve farklı bir ülkede şirket açıp yine orada vergi vermeye devam etme durumundan bir farkı olduğunu düşünmüyorum.

Tüm bu durum düşünüldüğünde uzun vadeli olarak AI üzerine çalışan firmaların gittikçe tekelleşeceğini ve zaten teknoloji şirketi olarak birçok konuyu elinde tutanların, AI ile bunu artık en küçük seviyeye kadar indireceğini düşünmek pek mantıksız gelmiyor. Her ne kadar açık kaynak AI modellerinden söz etsek de, gerçek ekonomik değer yaratan projelere baktığımızda hemen hemen hiçbirinde bu modellerin yeterince iyi olmadığını, olabilecek seviyede olanların da şu an düşük altyapı maliyeti ile elde edilemeyeceği aşikar. API ile kullanılarak düşük maliyetli bir çözümden belki söz edebiliriz fakat API’nin oluşturduğu maliyet ve kime ödendiği konusu da aslında yukarıda belirttiğim gibi spesifik birkaç altyapı sağlıyıcısından biri şeklinde yorumlanabilir noktadayız.

Son olarak herkesin girişimci olmaya çalıştığı fakat istatistiksel olarak girişimciliğin aslında çok ciddi bir başarısızlık yüzdesinin olduğunu da düşünürsek; yine uzun vadede ekonomik olarak olumsuz bir tablo bizi bekliyor gibi gözüküyor. En küçük ekonomik harcama grupları bireysel son tüketiciler olsa da bunların oluşturduğu topluluklar total ekonomilerin bel kemiğini oluşturduğu, hemen hemen her gelişmiş ekonomide KOBİ’lerin tüm GDP’lerin neredeyse yarısını ürettiğini düşünürsek, gerçekten tehlikeli bir ekonomik geleceğe ve ekonomik tekilleşmeye doğru gittiğimizi düşünüyorum.